เชื่อว่าหลายๆท่านคงเคยได้ยินคำว่าดีซ่าน สำหรับคนที่ยังไม่ทราบ คำว่าดีซ่านตามความหมายทางพจนานุกรม หมายความถึงการที่ร่างกายมีลักษณะเหลืองขึ้นอันเป็นผลมาจากสารบิลลิรูบิน
สาเหตุของดีซ่านนั้นมีมากมายตั้งแต่ภาวะที่ไม่ก่ออันตรายเรื่อยไปจนถึงโรคที่รุนแรง ดังนั้นหากใครก็ตามเกิดมีภาวะนี้ขึ้นมา ก็ควรที่จะต้องไปรับการตรวจวินิจฉัยสาเหตุโดยเร็วเพื่อจะได้รักษาอย่างทันท่วงที

อย่างไรจึงจะเรียกว่าเป็นดีซ่าน
ปัญหาของการจะบอกว่าใครเป็นหรือไม่เป็นดีซ่านนั้น ขั้นแรกคือการตรวจแยกว่าคนๆนั้นเหลืองหรือไม่เหลืองครับ
หลายคนทีเดียวที่มาพบแพทย์ด้วยเหตุเรื่องเหลือง แต่เมื่อตรวจแล้วไม่พบว่าเหลืองก็มีมาก หรือบางคนเจอว่าเหลืองจริงแต่ไม่ได้เป็นดีซ่านก็มี
โดยที่การเหลืองจากดีซ่านนั้นเราต้องดูที่สีผิวและตาขาวเป็นหลัก (ดูจากเยื่อบุตาหรือปากก็ได้ ... แต่เอาเถอะครับ ถ้าตรงนั้นเหลืองด้วยคงบอกได้ไม่ยาก)
ถ้าสีผิวเปลี่ยนเป็นสีเหลืองโดยที่ตาไม่เหลืองนั้น ก็ต้องนึกถึงภาวะผิวเหลืองจากสารแคโรทีน อันมีต้นเหตุมาจากกินสารจำพวกนี้ที่พบมากในผักผลไม้ที่มีสีเหลืองส้มเข้าไป การเหลืองแบบนี้ไม่ต้องทำอะไร เพียงแค่ลดการกินผักผลไม้ดังกล่าวลง สีผิวก็กลับเป็นปกติดังเดิมได้
ถ้าตาขาวเปลี่ยนเป็นสีเหลืองแต่ผิวไม่เหลือง ก็มีสิ่งที่ต้องคำนึงถึงคือ ตาเหลืองจริงแต่มีสีผิวที่ดำคล้ำจนกระทั่งทำให้ยากต่อการจำแนกสี ว่าเหลืองจริงหรือไม่ และอีกกรณีนึงที่พบได้บ่อย ก็คือตาขาวที่มีลักษระสีเหลืองฟางอันเนื่องมาจากต้อลม ซึ่งกลุ่มนี้เมื่อแพทย์ให้เหลือกตาขึ้นก็จะเห็นว่าตาขาวส่วนอื่นๆจะยังเป็นสีขาวตามปกติ
อย่างไรก็ตาม หากพบว่ามีลักษณะเหลืองหรือดีซ่านจริง แพทย์จะไม่หยุดเพียงการตรวจร่างกายครับ แต่จะทำการตรวจอย่างอื่นเพิ่มเติมต่อไปด้วย

ทำไมจึงเรียกว่าดีซ่าน
"ดี"ในที่นี้หมายถึงน้ำดีที่หลั่งออกจากตับอ่อนและถุงน้ำดีมีหน้าที่ย่อยอาหาร ส่วน"ซ่าน"หมายถึงการกระจายออกไป ดังนั้นคำว่าดีซ่านก็หมายความถึงการที่น้ำดีของร่างกายกระจายออกจากที่ๆควรอยู่ออกมาข้างนอก ทำให้เราเห็นส่วนต่างๆที่มันไปแทรกจับอยู่กลายเป็นสีของน้ำดีไป
การเรียกเช่นนี้แสดงให้เห็นว่าคนที่ตั้งชื่อคงจะต้องมีความรู้ในเรื่องสารเหลืองนี้ว่ามีความเกี่ยวข้องกับน้ำดีอย่างไร ... ชั้นแรกผมเองก็เข้าใจว่าเป็นศัพท์ไทยแต่โบราณ แต่เมื่อไปลองเปิดดูในอักขราภิธานศัพท์ของหมอบลัดเลย์(เทียบเท่าพจนานุกรมไทย สมัยเมื่อสัก200ปีก่อน) และพจานานุกรมฉบับ249X (2498กระมัง) กลับหาคำว่าดีซ่านไม่พบ
แปลกดีเหมือนกัน
ส่วนในทางการแพทย์ เจ้าสารสีเหลืองหรือ"บิลลิรูบิน"นี้ มันมีที่มาจากเม็ดเลือดแดงที่แตกสลายตามอายุขัยของมัน เมื่อแตกออกมาแล้วมันก็จะถูกนำไปที่ตับ ที่ซึ่งจะเปลี่ยนแปลงมันให้กลายไปเป็นสีน้ำดี จากนั้นก็ถูกใช้ไปพร้อมกับการย่อยอาหารและขับถ่ายไปเป็ฯสีเหลืองในอุจจาระ(และปัสสาวะ)
ดังนั้นความผิดปกติหรือโรคที่เกิดขึ้นในขั้นตอนเหล่านี้ก็จะมีผลทำให้เกิดการคั่งค้างของสาร"บิลิรูบิน"จนเกิดตัวเหลืองตาเหลืองได้

ดีซ่านแล้วเป็นอะไรได้บ้าง
เมื่อแพทย์ตรวจพบว่ามีอาการตัวเหลืองตาเหลืองจริง แพทย์ก็จะซักประวัติตรวจร่างกายเพิ่มเติมอย่างละเอียด จากนั้นมักทำการส่งตรวจอื่นๆไปก่อน
ส่วนผู้ป่วยเองด้วยความสงสัยว่าตกลงเป็นอะไรกันแน่ก็มักจะยิงคำถามว่า "ตัวเหลืองตาเหลืองแล้วเป็นอะไรได้บ้าง" ซึ่งคำตอบที่ได้ในกรณีของเรื่องตัวเหลืองตาเหลืองนี้ช่วงแรกๆมักจะคลุมเครือ เผลอๆแพทย์ที่ตรวจอาจจะไม่ได้บอกอะไรให้กระจ่างเลยก็ได้
ที่เป็นอย่างนั้นเพราะอาการนี้เป็นอาการที่มีโรคและภาวะต่างๆเข้ามาเกี่ยวข้องมากมายครับ หากอธิบายให้ครอบคลุมและครบถ้วนจริงๆ มักจะกินเวลานาน ... และแทนที่จะให้ความกระจ่างกับผู้ป่วย เผลอๆแล้วอาจจะสร้างความมึนงงให้กับผู้ป่วยเพิ่มขึ้นกว่าเดิมก็ได้ ดังนั้นส่วนใหญ่แล้วแพทย์มักจะอธิบายว่า ที่ผู้ป่วยจะมีโอกาสเป็นได้นั้นมีโรคใน"กลุ่ม"ใด และจะตรวจอะไรต่อไป
หลังจากการตรวจผ่านไปเรื่อยๆเป็นระยะๆ จึงจะบอกโรคได้แคบลงกว่าเดิมและชัดเจนขึ้นครับ
เรามาลองดูกันครับว่า ในกลุ่มของอาการตัวเหลืองตาเหลืองนั้น แยกกลุ่มเป็นโรคกลุ่มใดและสาเหตุจากอะไรได้บ้าง

1) ดีซ่านจากโรคที่เกี่ยวข้องกับการแตกของเม็ดเลือดแดง
ตามที่บอกไว้แล้วว่าสารสีเหลืองนี้เกิดจากเม็ดเลือดแดง ดังนั้นการเกิดโรคที่ทำให้เม็ดเลือดแดงแตกตัวเพิ่มกว่าปกติก็เป็ฯสาเหตุหนึ่งของดีซ่านได้ โรคกลุ่มนั้นได้แก่
โรคที่ทำให้เม็ดเลือดแดงมีคุณภาพต่ำกว่าปกติและแตกง่ายกว่าปกติ เช่นโรคธาลัสซีเมีย และ G6PD ซึ่งภาวะปกติก็ไม่มีอะไร แต่แค่พอไข้สูงก็ทำให้เม็ดเลือดแดงแตกได้ง่าย
โรคที่เล่นงานเม็ดเลือดแดงโดยตรง เช่น โรคกลุ่มแพ้ภูมิคุ้มกันของตัวเอง โรคมาลาเรีย เป็นต้น

2) ดีซ่านจากโรคที่เกี่ยวข้องกับตับ
เนื่องจากเซลล์ตับเป็นส่วนหนึ่งในกระบวนการเปลี่ยนสารเหลืองเป็นน้ำดี โรคที่เล่นงานที่ตับก็ทำให้สารเหลืองนี้คั่งค้างจนเป็นดีซ่านได้ กลุ่มโรคพวกนี้ได้แก่
โรคตับอักเสบจากไวรัสตับ ได้แก่ไวรัสตับอักเสบ A-B-C
โรคติดเชื้ออื่นๆ เช่น ไข้เลือดออก ฉี่หนู สครัป โรคติดเชื้อEBV บิดมีตัว
ตับอักเสบจากสารเคมี เช่นการใช้ยาบางชนิดเกิดขนาด แอลกอฮอล์
อื่นๆ เช่น ตับแข็ง Gilbert's Syndrome

3) ดีซ่านจากการขับน้ำดีไม่ได้
พอขับน้ำดีออกไปย่อยอาหารไม่ได้แทนที่จะขับไปกับอุจจาระ สารก็จะคั่งค้างและท้นรั่วออกไปจากทางเดินน้ำดีเข้าสู่ร่างกายโดยตรง
โรคที่มีการอุดตันในท่อน้ำดี เช่น นิ่วในท่อน้ำดี ตับอ่อนอักเสบ มะเร็งทางเดินน้ำดี
โรคติดเชื้อในท่อน้ำดี เช่น ท่อน้ำดีอักเสบติดเชื้อCholangitis
มะเร็งหรือเนื้องอกที่ไปกดทางเดินน้ำดีไม่ว่าจากภายนอกหรือภายใน ไม่ว่าจะเป็นมะเร็งตับ มะเร็งตับอ่อน มะเร็งท่อน้ำดี หรือต่อมน้ำเหลืองในท้องโตไปกดท่อน้ำดี
สารหรือยาบางชนิดที่ไปทำให้น้ำดีคั่งค้าง เช่น แอลกอฮอล์

จะเห็นแค่ว่าแค่เพียงพูดถึงชื่อโรคก็กินเนื้อที่ไปมากแล้ว โรคต่างๆที่เห็นปรากฎในนี้ ต่างก็มีสาเหตุและการรักษาที่แตกต่างกันมากไปคนละทิศละทาง ดังนั้นคงพอจะเห็นภาพแล้วนะครับว่าทำไมถึงไม่ค่อยมีแพทย์คนไหนจะไปอธิบายแต่แรกที่เห็นว่าตัวเหลืองตาเหลืองแล้ว"เป็นอะไรได้บ้าง"
ก็เพราะว่าโรคมันเยอะไงครับ
ดังนั้นแพทย์ก็มักจะบอกเป็นกลุ่มโรคก่อน(จากการตรวจร่างกายหรือซักประวัติ)หรือไม่ก็รอผลการตรวจเพิ่มเติมจนแน่ชัดเสียก่อน และบอกการรักษาเพียงแต่กว้างๆ

ขั้นตอนการตรวจ
เมื่อตรวจพบดีซ่าน ขั้นแรกแพทย์จะทำการซักประวัติและตรวจร่างกายก่อน ซึ่งจุดนี้ถือเป็นจุดที่สำคัญไม่น้อยไปกว่าจุดอื่น เนื่องจากจะเป็นตัวกำหนดว่าจะตรวจเพิ่มเติมอย่างอื่นอย่างไรต่อไป
การตรวจเพิ่มเติมตัวแรกๆก็คือ การเจาะเลือดดูเม็ดเลือดCBC และการตรวจการทำงานของตับ LFT เพื่อดูว่ามีการเหลืองจริงหรือไม่ และมีลักษณะเม็ดเลือดที่ผิดปกติหรือบ่งบอกอะไรหรือไม่
ตรวจเชื้อไวรัสตับอักเสบ A-B-C
ตรวจเชื้อชนิดอื่นๆ
ทำอุลตราซาวน์ตับและส่วนใกล้เคียง โดยเฉพาะหากสงสัยนิ่วในทางเดินน้ำดี
ทำเอกซ์เรย์คอมพิวเตอร์ช่องท้อง โดยเฉพาะหากสงสัยโรคที่เกิดภายในตับหรือตับอ่อน
นอกจากนี้ยังมีการเจาะชิ้นเนื้อตับ ตรวจอุจจาระ ฉีดสีท่อน้ำดี และอื่นๆ ซึ่งมีข้อบ่งชี้ในการทำแยกกันไปตามแต่ละโรคครับ
จากนั้นเมื่อแพทย์สามารถจำกัดกลุ่มโรคได้ชัดเจนแล้วพอสมควร จึงจะอธิบายถึงโรคและแนวทางการรักษาโดยละเอียดอีกครั้งนึง

เราทำอะไรได้บ้าง
อย่างที่บอกไว้ว่าเรื่องประวัติถือเป็นส่วนที่สำคัญส่วนหนึ่ง การที่ประวัติไม่ชัดเจนหรือสับสน สามารถพาให้การตรวจรักษาหลงไปหรือล่าช้าไปได้ ดังนั้นเรื่องของประวัติที่อาจจะต้องสังเกตเอาไว้ก่อนไปพบแพทย์ในเรื่องพวกนี้ก็มี
- ไข้ - มีไข้หรือไม่ และเริ่มเป็นมาแล้วกี่วัน
- ยา - ใช้ยาอะไรอยู่เป็นประจำหรือไม่ ... ถ้าใช้ก็ควรนำยาและซองยาติดตัวไปก่อนพบแพทย์
- เหล้า - ดื่มเหล้าหรือไม่ ดื่มมากน้อยเพียงใด
- น้ำหนักลด - เอาไว้เพื่อประเมินเรื่องมะเร็ง ซึ่งเรื่องนี้ต้องอาศัยการชั่งน้ำหนักตนเองเป็นระยะๆ
-อาการคันตามตัว - เป็นอาการเฉพาะตัวหนึ่งของดีซ่าน
- อาการข้างเคียงอื่นๆ - อาการผิดปกติใดก็ตามที่คุณรู้สึกว่าแต่ก่อนไม่เคยเป็นมาก่อน แล้วจู่ๆมาเป็นในช่วงนี้ ไม่ว่าปวดท้อง ท้องเสีย คลื่นไส้อาเจียน เลือดออกผิดปกติ ... การสังเกตไว้ล่วงหน้าก่อนที่จะไปพบแพทย์ จะทำให้คุณตอบได้แม่นยำและครบถ้วนกว่าครับ
- ระยะเวลาที่สังเกตว่าผิดปกติ - ไม่ว่าจะเป็นเรื่องของอาการใดๆหรือเรื่องตัวเหลืองก็ตาม ระยะเวลาจะบอกความรุนแรงและช่วยจำแนกโรคได้
- เคยเป็นมาก่อนหรือไม่ - โรคที่ก่อดีซ่านบางตัวจะเป็นโรคที่เป็นซ้ำได้หลายครั้ง ถ้าเคยเป็นมาก่อน จะช่วยให้วินิจฉัยได้ง่ายขึ้นครับ

ที่จริงแล้ว มีเรื่องตัวเหลืองอีกชนิดนึงที่ยังไม่ปรากฎในสารบบไหนมาก่อนนะครับ ... เพิ่งมาเจอเอาช่วงสองปีนี้ เรื่องก็คือมีผู้ป่วยมาด้วยมีคนทักว่าตัวเหลืองเป็นๆหายๆ สัปดาห์ละ1-2ครั้งจะโดนทักว่าตัวเหลืองตลอดเจาะเลือดก็ปกติ วันนี้พอมาเจอผม ผมก็พิจารณาอยู่ครู่นึง ก็ดูผิวเหลืองๆแต่ตาไม่เหลือง ผู้ป่วยยืนยันว่าไม่ได้กินผักผลไม้สีเหลืองส้มเลย
ผมมองอยู่พักนึงก่อนจะหยิบผ้าห่มที่เตียงตรวจลองเอามาห่มผุ้ป่วยดู ปรากฎว่าหายเหลือง!!! ใช่แล้วครับ ผู้ป่วยรายนี้ใส่เสื้อเหลืองแล้วสะท้อน
ดังนั้นก่อนไปพบแพทย์เรื่องตัวเหลือง ให้ใส่ชุดอื่นที่ไม่ใช่เสื้อเหลืองด้วยนะครับ!

///////////////////////
Editor Note:

เรื่องเล่าจากห้องฉุกเฉิน -=Byหมอแมว=-  30 ธ.ค. 50